Η Επιστήμη εξηγεί τι κάνει τελικά έναν άνθρωπο, "ήρωα"

Τρεις νεαροί Αμερικανοί, ο Anthony Sadler, ο Alek Skarlatos και ο Spencer Stone, έγιναν γνωστοί όταν ακινητοποίησαν έναν ένοπλο μέσα σε τρένο στη Γαλλία, σώζοντας δεκάδες επιβάτες. Παρόμοια, η δημοσιογράφος Viktoriia Roshchyna ανέδειξε τις παράνομες κρατήσεις Ουκρανών από τη Ρωσία, πληρώνοντας τελικά με τη ζωή της. Επίσης, ο Welles Crowther, γνωστός ως «ο άνθρωπος με το κόκκινο μαντίλι», βοήθησε πολλούς ανθρώπους να διαφύγουν από τον Νότιο Πύργο κατά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου πριν χάσει τη ζωή του. Οι πράξεις αυτών των ανθρώπων θεωρούνται ξεκάθαρα ηρωικές, καθώς ενήργησαν με θάρρος και έθεσαν τον εαυτό τους σε κίνδυνο για να βοηθήσουν άλλους ή για να υπηρετήσουν ένα ευρύτερο ηθικό σκοπό. Στην ψυχολογία, ο όρος «ήρωας» χρησιμοποιείται για να περιγράψει άτομα που αναλαμβάνουν συνειδητή δράση για το καλό των άλλων, ακόμη και αν αυτό συνεπάγεται προσωπικό κόστος. 

Σύμφωνα με τον καθηγητή Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Stanford Phil Zimbardo, ο ηρωισμός συνδέεται με την ανάληψη προσωπικού ρίσκου για το κοινό καλό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι άνθρωποι που επιδεικνύουν τέτοιο θάρρος μπορεί να αντιμετωπίσουν κοινωνικές συνέπειες, όπως αποδοκιμασία, απομόνωση ή επαγγελματικές δυσκολίες. Όσοι επιδεικνύουν «ηθικό θάρρος» — δηλαδή μιλούν ανοιχτά για αδικίες ακόμη και όταν κινδυνεύουν να πληρώσουν το τίμημα, χαρακτηρίζονται ως «ηθικοί αντάρτες». Αυτοί μπορεί να αντιδράσουν σε περιστατικά εκφοβισμού, να καταδικάσουν ρατσιστικά σχόλια φίλων ή να καταγγείλουν οικονομικές απάτες στον εργασιακό χώρο.

Ωστόσο, όταν οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται τον ηρωισμό, εστιάζουν κυρίως στο σωματικό θάρρος: Στο να βουτήξει κάποιος σε παγωμένα νερά για να σώσει ένα παιδί, να πηδήξει στις ράγες του μετρό για να βοηθήσει κάποιον που έπεσε ή να αφοπλίσει έναν ένοπλο. Το ερώτημα που προκύπτει είναι ποιοι παράγοντες επιτρέπουν σε κάποιον να επιδείξει τόσο επικίνδυνη -ακόμη και απειλητική για τη ζωή- συμπεριφορά.

Πολλοί πιστεύουν ότι οι ήρωες διαθέτουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, όπως αφοβία, γενναιότητα, δύναμη, αλτρουισμό, ανιδιοτέλεια, σοφία και ψυχική ανθεκτικότητα. Η επιστημονική έρευνα φαίνεται να επιβεβαιώνει εν μέρει αυτή την αντίληψη. Μελέτη που εξέτασε μη Εβραίους Ευρωπαίους κατά την περίοδο του Ολοκαυτώματος διαπίστωσε ότι όσοι έσωσαν Εβραίους παρουσίαζαν υψηλότερη προδιάθεση για ανάληψη ρίσκου, μεγαλύτερη ανεξαρτησία στη λήψη αποφάσεων και εντονότερη ενσυναίσθηση και κοινωνική υπευθυνότητα σε σύγκριση με όσους δεν βοήθησαν. Αντίστοιχα αποτελέσματα προέκυψαν και από έρευνα σε άτομα που τιμήθηκαν με το Καναδικό Μετάλλιο Ανδρείας: Διέθεταν αυξημένη αυτοπεποίθηση στη δράση, ικανότητα να μπαίνουν στη θέση των άλλων και θετική στάση απέναντι στους συνανθρώπους τους.

Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι ο ηρωισμός δεν εξαρτάται από ένα μόνο χαρακτηριστικό, αλλά από έναν συνδυασμό ιδιοτήτων. Οι άνθρωποι που επιδεικνύουν γενναιότητα συχνά νιώθουν άνετα να ενεργούν ακόμη και όταν υπάρχει κίνδυνος και ταυτόχρονα αισθάνονται βαθιά συμπόνια για τους άλλους.

Παράλληλα, σημαντικό ρόλο παίζουν και οι κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Έρευνα σχετικά με τη γενοκτονία στη Ρουάντα έδειξε ότι πολλοί άνθρωποι που βοήθησαν μέλη της μειονότητας των Τούτσι επηρεάστηκαν από πρότυπα ηρωικής συμπεριφοράς στην οικογένειά τους. Όσοι είχαν γονείς ή συγγενείς που στο παρελθόν είχαν βοηθήσει άλλους σε περιόδους βίας ήταν πιο πιθανό να πράξουν το ίδιο. Επιπλέον, οι θρησκευτικές πεποιθήσεις αποτέλεσαν ισχυρό κίνητρο για αρκετούς διασώστες, ενώ καθοριστικό ρόλο έπαιξαν και οι προσωπικοί δεσμοί: οι άνθρωποι βοηθούσαν συχνότερα φίλους ή γείτονες, καθώς η οικειότητα ενίσχυε την ενσυναίσθηση.

Τέλος, η εκπαίδευση μπορεί επίσης να καλλιεργήσει ηρωική συμπεριφορά. Άτομα που παρακολουθούν μαθήματα πρώτων βοηθειών ή καρδιοαναπνευστικής αναζωογόνησης αισθάνονται πιο έτοιμα να δράσουν σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Παρομοίως, η στρατιωτική εκπαίδευση στοχεύει στην ανάπτυξη θάρρους και αποφασιστικότητας υπό πίεση. Με βάση αυτή την ιδέα δημιουργήθηκαν προγράμματα ψυχολογικής εκπαίδευσης που ενθαρρύνουν τους ανθρώπους, ακόμη και τα παιδιά, να υπερασπίζονται το σωστό και να παρεμβαίνουν όταν βλέπουν αδικία.

Απολαμβάνετε το περιεχόμενο μας? Εγγραφείτε στο newsletter μας!

Το σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι ο ηρωισμός δεν αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα λίγων «εκλεκτών». Μπορεί να εμφανιστεί όταν απλοί άνθρωποι αποφασίζουν να δράσουν σε δύσκολες και επικίνδυνες περιστάσεις, ακόμη κι αν αυτό συνεπάγεται μεγάλο προσωπικό κόστος. Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, το αντίθετο του ήρωα δεν είναι ο «κακός», αλλά ο παθητικός παρατηρητής.